Mondros Ateþkesi'nin imzalanmasýndan beri Yunanlýlar, Ýzmir'de yoðun bir propagandaya giriþmiþlerdi. Bir yandan Ýzmir ve çevresine yeni Rum göçmenleri yerleþtirilirken, diðer yandan Levantenleri de elde etmeye çalýþýyorlar ve Yunanistan'dan askeri eþya ve malzeme taþýyorlardý. Ýzmir'de kurulan "Abluka ve Seyrüsefer Komutanlýðý" ve Ýngiliz, Fransýz, Ýtalyan ve Yunan siyasi temsilcilerinin varlýðý da, Ýzmir'in Türklerin elinden alýnacaðý kuþkusunu yaratýyordu. Birinci Dünya Savaþý'nýn son yýllarýnda, Akdeniz'den yapýlmasý olasý bir saldýrýya karþý Aydýn'a komutan olarak atanan Nurettin Paþa, Ateþkes'ten sonra karargahýný Ýzmir'e taþýdý ve daha sonra Ýzmir Valisi atandý. Nurettin Paþa, ulusal örgütlerin kurulmasýný gerekli görüyordu. Ocak 1919'dan itibaren Ýzmir'in Yunanlýlara verileceði haberi artýk Ýzmir basýnýnda bile yer alýyordu.

Paris Barýþ Konferansý'nda Venizelos, Ýzmir ve çevresinde Rum nüfusunun çokluðunu ve tarihi Yunan haklarýndan söz ederek, buralarýn Yunanistan'a verilmesini istiyordu. Ýddialarý A.B.D. ve Ýtalya tarafýndan çürütülmüþ idi. Fakat Ýzmir'in Ýtalyanlar tarafýndan ele geçirilmesi endiþesinde bulunan Ýngiltere Baþbakaný Lloyd George, düþlediði büyük Yunanistan için, Ýzmir'in Yunanistan'a verilmesini istiyordu. Rumlar, Ýzmir ve çevresinde Türklerin Rumlarý katlettiði uydurma haberleriyle 1919 Ocak'tan itibaren Paris Barýþ Konferansý'na baþvurdular. Diðer yandan Nurettin Paþa'nýn görevden alýnmasýný istiyorlardý. Çünkü Nurettin Paþa'nýn Ýzmir Valisi bulunmasý kendileri için büyük bir engeldi. Osmanlý Dýþiþleri ise Ýzmir'in Yunanistan'a verilmesine Ýtalyanlarýn izin vermeyeceði düþüncesindeydi. Padiþah, 19 Mart 1919'da Ýzmir'den gelen Ýzmir Heyetine güven verici konuþma yapýyordu. Oysa ayný tarihte Paris Barýþ Konferansý'nda Ýzmir ve çevresinin Yunanlýlara verilmesi kararlaþtýrýlýyordu. Osmanlý Hükümeti, Rumlarca, iþgale engel olarak görülen Nurettin Paþa'yý 22 Mart'ta görevinden aldý. Limanda bulunan Yunan gemisindeki askerlerin karaya çýkarak olaylar çýkartmasý karþýsýnda da "Nasihat Heyetleri" aracýlýðý ile sükunet önerildi. Nurettin Paþa'nýn yerine Valiliðe Kambur Ýzzet ve Kolordu Komutanlýðý'na da Ali Nadir Paþa atandý. Ýzmir milliyetçilerine baský yapan yeni vali, iþgal haberlerini de yalanladý.

Barýþ Konferansý'nda Ýngiltere, Fransa ve A.B.D. nin tarafýndan isteklerinin dikkate alýnmamasýna kýzan Ýtalya'nýn 24 Nisan'da Konferansý terk etmesinden yararlanan üç büyükler, Ýzmir'e Yunan askeri çýkartýlmasýný uygun buldular. 5 Mayýs 1919'da Lloyd George yaptýðý açýklamada, Ýtalyanlarýn doðudaki tüm davranýþlarýnýn kuþku verici olduðunu ve Batý Anadolu'yu her an ele geçirebileceklerini, onlarý oradan çýkartmanýn ise çok güç olacaðýný belirttikten sonra, Rumlar öldürüldüðü için Yunan askerinin Ýzmir'i iþgaline izin verilmesini ve Ýtalyanlar Paris'e dönmeden bu sorunun çözülmesini istedi. 6 Mayýs'ta da, Ýzmir'deki Rumlarý korumak için Yunanlýlarýn Ýzmir'e 2-3 tümen çýkarmasýna izin verilmesini yineledi. Clemenceau ve Wilson da isteði kabul ettiler. Savaþýn galibi üç büyük devlet yöneticisi büyük bir tarihi hata iþleyerek Türk vatanýný haksýz entrikalarla, Ýngiltere'nin çýkarlarý uðruna Yunanistan'a veriyorlardý.

Ýstanbul'da bulunan Amiral Calthrope 7 Mayýs 1919'da Ýzmir'in iþgal edileceðini öðrendi. 12 Mayýs'ta hazýrlýklarýný tamamlayýp Ýstanbul'dan ayrýldý. Ýngiliz, Fransýz, A.B.D. ve Yunan savaþ gemileri ise 7 Mayýs'tan itibaren Ýzmir Limaný'nda toplanmaya baþlamýþlardý. Amiral Calthrope, 14 Mayýs'ta 17. kolordu Komutaný Ali Nadir Paþa'ya Mondros Ateþkesi'nin 7. Maddesi gereðince Ýzmir istihkamlarýnýn ve çevresinin iþgal edileceðini ve Ýstanbul Hükümeti'nin de bilgisi olduðunu bildirdi. Ali Nadir Paþa Ýzmir ve çevresindeki, askeri birliklere, iþgale karþý konulmamasýný ve silah ve teçhizatýn müttefik kuvvetlere teslim edilmesi emrini verdi. Ayný gün Foça ve Urla'yý Fransýzlar, Kösten Adasý'ný Ýngilizler, Yeni Kale'yi de Yunanlýlar iþgal ettiler. Ýtalyanlar 13 Mayýs'ta Kuþadasý'na asker çýkarmýþlar ve Selçuk'a doðru ilerliyorlardý.

Ýzmir Valisi ise Ýzmir'in iþgal edileceði haberini yalanlýyordu.Vali Ýngilizlere baþvurarak iþgalin Yunanlýlar tarafýndan deðil, Ýngilizler tarafýndan yapýlmasýný istediyse de, Ýstanbul'un kayýtsýz kalýþý karþýsýnda, çaresizlik içinde boyun eðdi. Ýzmir aydýnlarýnýn 14 Mayýs gecesi yaptýklarý "Maþatlýk Mitingi" de etkili olamadý. Ýzmir'in çevresini iþgal etmiþ olan Ýtilaf Devletleri'nin donanmalarýnýn koruyuculuðu altýnda, 15 Mayýs 1919'da Yunan askeri yüzyýllardýr Türk olan "Güzel Ýzmir"e asker çýkardýlar. Ýzmir Rumlarý Kordon'da Yunan askerini coþkun sevgi gösterileriyle karþýlýyordu. Baþpiskopos Hrisostomos gemilerden inen Yunan askerlerini kutsuyor ve karaya çýkan askerler silah çatarak hora tepiyorlardý. Sabah saat 9'da üç Yunan alayý karaya çýkmýþ bulunuyordu. Saat 10'da Yunan askerleri Ýzmir'i, Rumlarýn gösterileri arasýnda þehri iþgal etmek için yürüyüþe geçtiler. Askeri Otelin önüne geldikleri sýrada "Hasan Tahsin" adýnda bir Türk ateþ açtý. Fakat derhal öldürüldü. Baþka bir genç ise Yunan bayraðýný taþýyan askeri vurdu. Yunan askerleri, bu olay karþýsýnda çevreye yaylým ateþe baþladýlar. Karþýlarýnda çatýþacak silahlý birlik bulunmamasýna raðmen yaylým ateþ, özellikle askeri kýþlada bulunan silahsýz Türk askerine karþý yarým saat sürdü. Türk askerlerinin teslim olmasýna raðmen Yunanlýlar bir süre daha ateþe devam ettiler. Esir alýnan çevredeki Türkler toplanarak esir gemisine götürüldüler. Bu sýrada otuz kadar Türk Yunanlýlar tarafýndan öldürüldü. Saldýrganlýklarýn çoðunun Ýzmirli Rumlardan gelmesi yabancý gözlemciler tarafýndan da izleniyordu. Türk asker ve subaylarý dipçiklenerek, süngülenerek öldürülüyor, üzerlerindeki kýymetli eþyalar zorla alýnýyordu. Ýþgale karþý boyun eðmiþ bulunan Ali Nadir Paþa yerde sürüklenerek tekmeleniyordu. Türk subaylarý "Zito Venizelos" diye baðýrmaya zorlanýyor, aðýr hakaretlere uðruyorlardý. Baðýrmayý reddedenler ise süngüleniyordu. Reddedenlerden Albay Fethi Bey de süngülenerek þehit edildi. Þehrin diðer yerlerinde de olaylar, daha doðrusu yaðma, öldürme ve tecavüz olaylarý baþladý. Türklere ait evler ve iþyerleri Rumlar tarafýndan yaðmalanýyor, canýný, malýný, namusunu korumak isteyen Türkler öldürülüyordu. Bütün bu olaylar "uygar uluslarýn temsilcilerinin" gözleri önünde, "uygar devletlerin" izniyle yapýlýyordu. Lord Curzon'un 18 Nisan 1919 tarihli bildirisinde "Selanik kapýlarýnýn 5 mil dýþýnda asayiþi saðlayamayan Yunanistan'ýn Aydýn Vilayeti'nde (Ýzmir o tarihte Aydýn Vilayeti içinde idi.) barýþ ve güvenlik saðlamakla görevlendirilmesini" uygun görmediðini açýkladýðý Yunanlýlar ilk gün 400 Türk öldürmüþlerdi. Çevre köy ve kazalardaki olaylarla bir iki gün içinde  5.000 kadar Türk öldürüldü.

Yunanlýlar daha baþlangýçtan, geçici bir iþgal için deðil, kalýcý bir ilhak için Batý Anadolu'yu Ege 'nin her iki yakasýnda kurulacak Büyük Yunanistan'a katmak ve böylece "Megalo Ýdea" (Büyük Ýdeal) yani Hýristiyan Bizans Ýmparatorluðu'nun geçmiþ ihtiþamýnýn yeniden canlandýrýlmasýna ulaþmak için geldiklerini açýða vurdular. Türk Ulusu'nun içine düþtüðü durumdan yararlanan Yunanlýlar yüz yýllýk ihtiraslarýyla Anadolu'ya, daha ilk günden kan ve ölüm saçarak geliyorlardý. Bazý Yunanlý subaylarýn, "Anadolu'ya gitmeyelim, Anadolu mezarýmýz olur" uyarýlarýna raðmen Anadolu macerasý bu biçimde baþladý. Anadolu gerçekten de mezarlarý oldu. Fakat bu mezarý kendileri kazdýlar, kazma ve küreði ise ellerine Ýngiltere tutuþturmuþtu. Yunanlýlarýn böyle davranmalarýnýn, akýtýlan kanlarýn ve üç yýl sürecek savaþýn sorumluluðunu baþta Ýngiltere olmak üzere Fransa ve A.B.D. ne ait idi. Eðer amaç barýþ ve güvenliðin saðlanmasý olsaydý, Ýzmir'i Ýtilaf Devletleri askerleri iþgal edebilirdi.

Ýzmir'in iþgali yabancý gazeteler aracýlýðý ile dünya kamuoyuna duyuruldu. Fransa'nýn büyük gazeteleri, "Türkiye'nin parçalanýþý", "Türk Ýmparatorluðu ömrünü doldurdu", "Hasta Adamýn cenaze töreni" baþlýklý haberler verirken, Batý Anadolu'da Ermeni çýkarlarýnýn bundan sonra ne olacaðý tartýþýlýyordu. Yunan propagandasý ile, ilk gün haberlerinde, tam zamanýnda giriþilen iþgal ile artýk Ýzmir'de sükunetin hakim olduðu ve Hýristiyanlarýn katliamdan kurtarýldýðý bildiriliyordu. Amerikan gazeteleri de Ýzmir'in iþgalini duyururken, Türklere Anadolu'da küçük bir bölge býrakýlabilir diyor, Amerikan mandasýndan söz ediyorlardý. Bazý gazetelerde ise "nankör ve samimiyetten yoksun Rum ve Ermeniler için cesur ve namuslu Türklerin haklarýnýn çiðnendiði ve Türklerin Ýzmir'de katledildikleri" haberleri yer alýyordu. Yunanlýlar'ýn Ýzmir ve çevresinde yaptýklarý katliam kýsa süre sonra anlaþýlýnca, Ýngiliz Parlamentosu'nda bile aðýr eleþtirilere yol açtý. Ýngiliz Genelkurmay Baþkaný Wilson, anýlarýnda "Bütün yapýlanlar deliliktir, fenalýktýr" diyor, Standart Baker isimli Ýngiliz yazarý ise iþgali, "iðrenç bir entrika" olarak deðerlendiriyordu.

Ýlk günlerin olaylarýnýn yarattýðý tepkiler üzerine Venizelos Ýzmir'e vali olarak eski bir arkadaþý olan  Stergiadis'i seçti. Stergiadis  15-16 Mayýs olaylarýnýn sorumlusu olanlarýn askeri mahkemece cezalandýrýlmasýný saðladý ve zarar görenlere tazminat ödeneceðini ilan etti. Türklere karþý kýþkýrtýcý davranýþlar yapýlmamasýný bildirdi. Küçük görevdeki Türk memurlarýný yerinde býraktý. Yerli Rumlarýn Türklere saldýrmamalarý için önlem almaya baþladý. Ýslam hukukunu iyi bilen ve Türkleri iyi tanýyan Stergiadis'in amacý, iþgale karþý direniþ çýkmamasýný saðlamaktý. Saldýrý ve öldürme olaylarýnýn Türkleri yýldýrmayacaðýný tam tersine ayaklandýracaðýný çok iyi biliyordu. Ýzlediði politika yüzünden kilisenin, yerli Rumlarýn ve kendi askerlerinin tepkisini çekti. Emirleri de yeterince uygulanmadý.

ÝZMÝR'ÝN ÝÞGALÝNE TEPKÝLER

Ýzmir'in iþgali tüm Türkiye'de büyük bir heyecan ve tepki yarattý. Eski uyruklarý Yunanlýlar'ýn Ýzmir'i iþgali, Türk Ulusu'nun "Ulusalcýlýk" duygusunu kamçýladý. Ýzmir adý Kurtuluþ Savaþý'nýn amacý ve savaþ stratejisinde odak noktasý oldu.

Ýzmir'in iþgal edildiði haberi ayný gün Hükümet tarafýndan duyulduðunda þaþkýnlýk yarattý. Çünkü Ýngiliz Yüksek Komiseri, Sadrazam Damat Ferit Paþa'ya daha birkaç gün önce, Ýzmir'in iþgal edilmeyeceðine söz vermiþti. Ýzmir'in iþgali Hükümet bildirisi olarak 16 Mayýs tarihli Ýstanbul gazetelerinde yer aldý. Reddi Ýlhak Heyeti yurdun dört yanýna çektiði telgraflardaki "Ýþgal baþladý. Ýzmir ve yöreleri ayakta ve heyecandadýr. Ýzmir son ve tarihi gününü yaþýyor. Son umudumuz ulusumuzun göstereceði direniþe baðlýdýr. Mitingler yaparak, telgrafla her yere baþvurunuz. Vatan ordusuna katýlmaya hazýrlanýnýz" sözleriyle duyurdu. Ýzmir Müdafaa-i Hukuku Osmaniye Derneði ise, Ýstanbul'daki devlet adamlarýna ve A.B.D. temsilcisine çekilen bildiride, "... Avrupa on milyon Müslüman ve Türk'ün idam ve imhasýna karar vermiþse, ulusumuz buna uymayacak ve vatan uðrunda, kahramanca çarpýþarak ölmeye hazýr bulunacaktýr. Tarih bütün bir ulusun varlýðýný savunmak için asýl öldüðünü gösterecektir." deniyordu. Türk basýný, baskýlara raðmen haberi ulusun duygularýný yansýtacak biçimde verdi. Haberin duyulmasý tüm yurtta bomba gibi patladý. Toplantýlar yapýlmaya baþlandý. 19 Mayýs'ta Ýstanbul'da dükkânlar kapandý. Göðüslerinde "Ýzmir Türk kalacaktýr" rozeti taþýyan binlerce insan Fatih Belediye Dairesi önünde toplandý1ar. Aydýnlar halký coþturan konuþmalar yaptýlar. Bir Türk kadýný, Halide Edip Adývar konuþmasýnda:

"Müslümanlar Türkler,
Türk ve Müslüman bugün en kara gününü yaþýyor. Gece karanlýk bir gece... Fakat insan hayatýnda sabahý olmayan gece yoktur, yarýn belki, patlak bir sabah olacaktýr" diye haykýrýyordu, 22 Mayýs 'ta Kadýköy ve 23 Mayýs'ta ise büyük bir insan selinin oluþturduðu Sultan Ahmet Mitingi yapýldý. Erzurum'da Ýzmir'in iþgali duyulur duyulmaz, Padiþah'a Hükümete ve yabancý devlet temsilcilerine protesto telgrafý çekildi. Ayný felaketin kendi baþlarýna gelebileceðini, Ermeni  istekleri uðruna Ýtilaf Devletleri'nin Türk'ün hakkýný çiðnemekten çekinmeyeceðini gören Erzurum Müdafaa-i Hukuku Milliye Derneði, Erzurum ve çevresinde mitingler düzenlediler. Kütahya'da yapýlan mitinge Müslüman olmayanlar da katýldýlar. Trakya'da ise heyecan ve endiþe bir arada idi. Burasý her an Yunanlýlar tarafýndan iþgal edilebilirdi. Katliamý görüp Ýzmir'den içerilere göç edenler olaylarý anlatarak bir elektrik akýmý gibi düþmana silahla karþý konulmasý ruhunu etkilediler.

Yunanlýlar'ýn Ýzmir'i iþgalinden önce de çeþitli yerler iþgal edilmiþti. Fakat bu derece etkili olmamýþtý Musul, Adana, Kudüs, Þam gibi yerlerin iþgali karþýsýnda direniþ gösterilmemiþti. Kamuoyu, Padiþah ve Hükümet , baðýmsýz bir Osmanlý Devleti'nin hayal olduðunu ve büyük bir devletin güdümünde, hiç deðilse bir süre yaþanýlmasý gerektiðini kabul ediyorlardý. Hele Padiþah'ýn "Kavm-i Necip" dediði Ýngiliz isteklerini körü körüne uygulamasý, yüzyýllardýr bu makama dinsel ve geleneksel baðlarla baðlý Türk Ulusu'nu da kadere razý ediyordu. Oysa Yunanlýlar kalýcý olarak gelmiþlerdi. Þimdiye kadar Hýristiyanlara kaybedilen yerlerde Türklüðe ve Müslümanlýða ait her þey silinmiþti. Daha dün Türk'ün yönetiminde yaþayan Yunanlýlarýn Ýzmir'i iþgali, Türk Ulusu için onur kýrýcý kabul edilmez bir olaydý ve bu yüzden de ulusun uyanýþýna neden oldu. Artýk Padiþah bile bu olay karþýsýnda Türk Ulusu'nun ayaklanýþýný engelleyemez yanan baðýmsýzlýk ateþini söndüremezdi.

Yunan iþgaline karþý tüm yurtta gösterilen bu tepki Türk Ulusu'nun Ulusal bilincinin uyanýþý, Ýtilaf Devletleri'nin Türkiye'yi parçalamak için hazýrladýklarý planlarýn karþýsýnda þahlanýþýn ilk belirtisi oldu. Fakat bütün bunlar merkezi bir birlik ve otoriteden yoksun,  daðýnýk ve eðer ulusal bir otorite ve birlik kurulmadýðý takdirde çözülüp daðýtýlabilecek ve etkisini yitirebilecekti. Fakat tarih Türk Ulusu'na büyük bir fýrsat veriyordu. M. Kemal Paþa ayný tarihlerde Anadolu topraklarýna ayak basmýþ ve ulusun kaderini hazýrlýyordu.

Türk Ulusu'nun hakkýný savunmasý gereken Padiþah ve Hükümet acz içinde ve yalnýz kendi çýkarýný düþünüyordu. Bunun için de Ýngilizlerin her istediðini de kabul ediyordu. Veliaht Abdülmecit Efendi'nin önerisi ile son durumu görüþmek üzere Vahdettin bir Þura-yý Saltanat toplanmasýný istedi. 26 Mayýs'ta Yýldýz Sarayý'nda Padiþah'ýn açýþ konuþmasý ve Damat Ferit'in açýklamalarý ile devam eden toplantýda, Ýzmir'in iþgalinin ilhak olduðu ve Wilson Ýlkeleri'nin uygulanmadýðý ve gerekli giriþimlerin yapýlmadýðý ileri sürülerek bir "Þura-yý Milli" kurulmasý istendi. Fakat Sadrazam ve Padiþah ileri sürülen önerileri ciddiye almadýlar ve toplantý daðýldý.

*Ergün AYBARS, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1, Ege Ün.Basýmevi, Ýzmir, 1986, ss.139-145